سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

243

طب در دوره صفويه ( فارسى )

فصل دوم تشريح لگن زن و پستان‌ها در سال‌هائى كه سلسلهء صفويه قدرت را در ايران بدست گرفت ، تخصص در جهان طبابت نيز آغاز گرديد و پزشكان جراحى پيدا شدند كه بدون رد كردن روش دارودرمانى ، معتقد بودند اگر استفاده از داروها موثر واقع نشد درمان بيمار بايد بدست جراح تحصيل كرده و با تجربه‌اى سپرده شود و در بين اين جراحان كسانى نيز بودند كه فعاليت خود را بيش و كم روى درمان يك عضو بخصوص ، مثلا چشم و يا استخوان متمركز كرده بودند . جراحان كم‌تبحرترى نيز وجود داشتند كه فقط به كار فصد و حجامت مىپرداختند . به اين ترتيب توجه‌ها بيشتر به رسالات مربوط به تشريح كه مورد نظر خاص جراحان عمومى بود ، تشريح چشم كه كحالان به آن علاقه‌مندى نشان مىدادند ، استخوان‌ها و مفاصل كه مورد توجه شكسته‌بندها قرار داشت و بالاخره رگهاى محيطى كه در حيطهء فعاليت رگ‌زن‌ها و حجامت كنندگان بود معطوف بود . با وجود اين طب زنان هنوز جزو تخصص‌هاى پزشكان مرد درنيامده بود و حتى مىتوان گفت كه تصور چنين كارى نيز وجود نداشت . از نظر بيمارىهاى لگن ، ماماى معمولى هنوز كماكان فعال‌مايشاء جهان زنان محسوب مىگشت و كمتر اتفاق مىافتاد كه او در امر اعادهء سلامت زنان ، اعم از اين كه مربوط به بيمارىهاى خاص زنان و يا بچه‌ها بود از پزشك مرد كمك بخواهد و از آنجا كه تعداد محدودى از ماماهاى زن سواد داشتند نيازى به توضيح جزئيات امور مربوط به اندام‌هاى لگن زن در كتب و رسالات احساس نمىشد و به اين دليل مطالعه اندام‌هاى لگن زن بطور كلى ناديده گرفته مىشد و به اين ترتيب اطلاعاتى كه در اين زمينه به دانشجويان رشتهء پزشكى داده مىشد ، و يا در اختيار پزشكان قرار داشت خيلى كلى ، مبهم و غير كافى بود . در يكى از كتب تشريح جديد « لگن » چنين توصيف شده است : « لگن تشكيل شده است از استخوان‌هاى بىنام ، عظم عجز و عصعص » و عجيب آن است كه برغم نارسائىهائى كه در طب دورهء صفويه وجود داشت مىبينيم كه اين جملات مىتوانند تقريبا عينا از روى يكى از كتب آن دوره بازنويسى شده باشند ، جز آن كه در زبان فارسى لغت علمى كه دقيقا مترادف با لغت Pelvis باشد وجود ندارد ؛ در فرهنگ‌ها اين لغت « لكن » معنى شده است . دو استخوانى كه لگن را تشكيل مىدهند ، استخوان‌هاى بزرگ هستند كه در آن دوره اسم نداشتند و اينك هم آن‌ها را استخوان‌هاى بىنام مىنامند ، اين دو استخوان و استخوان عصعص ديوارهء استخوانى لگن را تشكيل مىدهند .